مسائل سياستگذاريهاي كلان اقتصادي در ايران

(مجموعه مقالات)

دكتر بيژن بيدآباد

پيشگفتار

اين كتاب مجموعة مباحث و مقالاتي در زمينههاي مختلف مسائل سياستگذاريهاي كلان اقتصاد ايران ميباشد. غالب اين مقالات قبلاً محدود يا متعدد به صورت مجزا در محلهاي مختلف به چاپ رسيده بود ولي درخواست خوانندگان و اصرار دانشجويان و همكاران مبني بر اينكه مجموعهاي از مباحث سياستگذاريهاي كلان اقتصاد ايران ميتواند كاربرد خوبي در مباحث اقتصادي براي دانشجويان و دستاندركاران اقتصادي داشته باشد، مرا بر آن داشت تا مجموعهاي از منتخب مقالات را كه با بيان سادهتر و دور از نكات فنى و تخصصي پيچيدة اقتصادي هستند در اينجا پس از انجام تغييرات و اصلاحات كلي جمع نمايم. كلية مقالات تجديد نظر و اصلاح شدهاند و حتي المقدور از آمار جديدتر در آنها استفاده شده است. محل انتشار ويرايشهاي قبلي اين مقالات و چاپهاي قبلي آن در انتهاي همين مجلد در ليست مقالات نويسنده آمده است.

در اين مجلد به مطالب مختلفي خواهيم پرداخت كه مسائل مختلف سياستگذاريها و موانع مختلف ايجاد تحولات و اصلاحات اقتصادي در كشور را از زمينههاي مختلف مورد ارزيابي قرار ميدهد. زمينههاي ساختارهاي اقتصادي و سياسي، سياستهاي ارزي و تجارت خارجي شامل برخي مسائل مرتبط با پيوستن به سازمان جهاني تجارت و نقل و انتقالات و جابجائيهاي قانوني و غيرقانوني سرمايه به خارج از كشور، سياستهاي پولي و مالي كشور، مسائل مرتبط با تورم و كنترل آن، برنامههاي پنجساله و بودجههاي سنواتي، مسائل برخي از بخشهاي اقتصادي و مواردي از اين دست در اين كتاب به چشم ميخورد كه ميتواند براي علاقهمندان به دنبال كردن مسائل اقتصاد ايران جالب توجه باشد.

اميد است خوانندگان محترم ابراز لطف نموده و اشتباهات را متذكر شوند.

بيژن بيدآباد

فهرست مطالب

فصل «1» مباحث ساختاري

ساختار تصميمگيري اقتصادي در ايران و مراكز قدرتهاي مالي.. 1

مقدمه. 1

بودجهها به عنوان اهرمهاي مديريت... 1

بودجههاي دولتي و شبه دولتي.. 2

مراكز مالي خصوصي.. 4

هرم قدرت مالي.. 6

عدم خروج از بحران و مراكز قدرتهاي مالي.. 7

مقدمه. 7

ساختار مديريت و ادارة امور كشور. 7

از بين بردن فقر. 7

اصلاح كُند نظام مالياتي.. 8

تداوم پديده تورم. 9

اصلاح نظام پولي و بانكي كشور. 9

معضل بيكاري عوامل توليد. 9

سكون رشد توليد. 9

سكون صادرات غير نفتي.. 10

برخي از مظاهر اقتصاد پنهان.. 10

بخش خانوار. 10

بخش غيررسمي.. 11

بخش غير عادي.. 11

بخش غير قانوني.. 11

اقتصاد پنهان و زير زميني.. 12

آسيب پذيري نظامهاي سياسي از نگاه نظرية سيستمها 13

مقدمه. 13

تفكيك شفاف قوا 14

وظيفة نظارت و قواي سه گانه. 14

شفافيت حقوق افراد و گروهها در سيستم.. 15

شفافيت مالي.. 15

حقوق شفاف مالكيت... 15

جوشش ذاتي و پويايي سيستم.. 16

وابستگي برون سيستمي.. 16

هيجانات و تكانها 16

فاصلة حكومت و مردم. 17

امنيت اقتصادي و رشد سرمايه گذاري.. 17

مقدمه. 17

ريسك.... 18

نرخ ريسك مهمتر از نرخ بهره. 21

مقدمه. 21

بهره 21

فصل «2» مباحث تجاري

نشت سرمايه به خارج از كشور. 22

مقدمه. 22

جريان خروج قانوني سرمايه. 23

جريان خروج غير قانوني سرمايه. 26

برآورد كلي ميزان خروج سرمايه از كشور. 29

علل خروج سرمايه. 29

فرار مغزها از ايران.. 30

اثر عضويت ايران در سازمان جهاني تجارت بر بخش صنعت... 32

مقدمه. 32

مزيت نسبي آشكار در زير بخشهاي صنعت... 32

زير بخشهاي صنعت... 33

ناهمسويي موانع غيرتعرفهاي در بازرگاني خارجي.. 35

مقدمه. 35

گونههاي مختلف موانع غير تعرفهاي.. 36

واردات... 37

صادرات... 38

ساختار موانع غير تعرفهاي و تعرفهاي و ارتباط آن با واردات و صادرات كالا در صنعت... 39

روند صادرات غير نفتي.. 41

مقدمه. 41

نرخ ارز صادراتي.. 44

فصل «3» مباحث ارزي

ارتباط نرخ ارز بازار غيررسمي و حجم نقدينگي.. 45

مقدمه. 45

پول داخلي و ارز خارجي.. 46

سياست فروش ارز در بازار غيررسمياسعار خارجي.. 48

مقدمه. 48

فروش ارز. 48

خلاصه. 50

افزايش درآمد ارزي.. 51

مقدمه. 51

بيماري هلندي.. 51

ارز مازاد. 52

فصل «4» مباحث پولي

تورم در ايران.. 54

علل تورم. 54

تورم معلول از افزايش تقاضا 54

تورم معلول از كاهش عرضه. 55

روند تاريخي تورم از 1315 تا1380. 55

تورم در دهههاي اخير. 57

رابطه حجم نقدينگي و سطح عموميقيمتها در ايران.. 58

مقدمه. 58

پول پرقدرت... 58

ابزارهاي پولي بانك مركزي و كنترل حجم نقدينگي.. 60

مقدمه. 60

مكانيزم بسط پولي.. 60

عمليات بازار باز. 61

نرخ تنزيل مجدد. 62

نرخ ذخيرة قانوني.. 62

نرخ بهره 62

ابزارهاي كيفي.. 62

كنترل قيمت از طريق هدف گذاري تورمي.. 63

مقدمه. 63

اعتبار هدف گذاري قيمتي از ديدگاه بخش خصوصي.. 65

ملاحظات عملي هدف گذاري تورم. 66

هدف گذاري تورم در ايران و سياست پولي.. 66

رابطه حجم نقدينگي و توليد در ايران.. 68

مقدمه. 68

مشكلات ساختاري.. 70

پيامدهاي تأمين مالي كسري بودجه از طريق انتشار پول جديد. 70

مقدمه. 70

مجراهاي اثرگذاري.. 70

عمليات بانكداري بدون ربا و بي انضباطي مالي در نظام بودجهايران.. 73

فصل «5» مباحث مالي

برخي معضلات بودجه ريزي در ايران.. 81

مقدمه. 81

حيطه وظايف و حدود و اختيارات دولت بايد در چارچوب قانون اساسي باشد. 81

بودجه بايد داراي هدف باشد. 81

سياستهاي مالي بايد جدا از سياستهاي پولي عمل نمايند. 82

سياستهاي مالي بايد جدا از سياستهاي ارزي عمل نمايد. 82

سياستهاي مالي بايد همسو و جدا از ساير سياستهاي اقتصادي دولت باشد. 82

اگر مصوبات قوانين بودجه و ساير قوانين مرتبط اتفاق نيافتد مسئوليت با كيست؟. 83

هر قانوني بايد در جاي خودش طرح و تصويب شود. 83

هر نهاد و دستگاه اجرايي مجاز به انجام هر فعاليت اجرايي نيست... 83

كثرت بودجههاي دولتي در ايران. 84

هر دستگاه نبايد براي خود كسب درآمد نمايد و درآمدهايش به هزينهاش تخصيص داده شود. 85

آيا دولت ميتواند به نرخگذاري كالاها غير از ارزاق عمومي اعمال نظر نمايد؟. 85

عدم شفافيت بودجه موجب بهم ريختگي و نابساماني اوضاع مالي دولت ميشود. 85

محرمانه نمودن اطلاعات و آمار اقتصادي و يا تأخير در انتشار آن زيان آور است... 85

حسابهاي ارزي، پولي، مالي و اقتصادي جهت بررسي بودجه دولت... 86

مقدمه. 86

روابط دادهها 87

ساختار بودجه سال 1379. 88

بودجه عموميدولت و بودجه شركتهاي دولتي سال 1379. 92

مقدمه. 92

شركتهاي دولتي.. 92

عدم شفافيتهاي بودجهريزي در ايران.. 94

يارانهها در ايران از ابعاد اقتصادي و فقهي.. 97

مقدمه. 97

يارانههاي عمده در ايران. 97

هدفمندي يارانه. 98

مستحقين دريافت يارانه از بعد فقهي.. 99

فصل «6» مباحث برنامهريزي

معضلات اساسي در برنامههاي اول و دوم. 102

مقدمه. 102

بلند پروازانه بودن اهداف برنامه. 102

ناسازگاري اهداف برنامه. 103

اهداف و ابزراهاي سياستي.. 103

كمينبودن هزينه اجراي سياستها 103

عدم امكان جمع بندي كمّي برنامه. 104

امكان پذيري حصول اهداف برنامه. 104

تلفيق برنامه و بودجههاي سنواتي.. 104

مسايل حقوقي و قانون گذاري برنامه. 105

دوره برنامه. 105

برنامه سوم و برنامههاي پيشين.. 106

مقدمه. 106

اهداف، سياستها و رهنمودهاي كلي.. 106

سياستهاي نو. 106

فقدان نظريه مبناي تدوين برنامه. 106

عدم توجه به اصلاح ساختار بخش شبه دولتي.. 107

عدم توجه به شفاف نمودن سيستم.. 107

نامشخص بودن اندازه قدمهاي اجرايي.. 107

هنوز توجه به بخش تقاضا است تا عرضه. 108

برخي شعارهاي سياسي.. 108

عدم تمركز. 108

ويژگيهاي نو و نقاط قوت برنامه سوم. 109

مقدمه. 109

صراحت برخورد با سياست سامان دهي شركتهاي دولتي.. 109

لغو انحصارات و رفع محدوديتها و رقابتي كردن فعاليتهاي اقتصادي.. 109

قدمهايي در جهت شفافيت سيستم.. 110

توجه به عدم تمركز. 110

صراحت توجه به بازارهاي مالي.. 110

امنيت اقتصادي در برنامه سوم. 111

اصلاح ساختار اداري و مديريت در برنامه سوم. 112

مقدمه. 112

مراحل برنامهريزي.. 112

نظام درآمد ـ هزينه استان در برنامه سوم. 114

صادرات غيرنفتي در برنامه سوم. 115

بررسي الگوي اقتصاد سنجي كلان برنامه سوم. 116

مقدمه. 116

معضلات آماري.. 117

حسابهاي مالي.. 118

آمارهاي پولي..