پژوهشكده پولي و بانكي

بانك مركزي جمهوري اسلامي ايران

 

الگوي اقتصادسنجي كلان ايران

(نسخة 0/5)

 

 

 

 

 

زمستان 1383


 

 

 

 

Monetary and Banking Research Academy

Central Bank of the Islamic Republic of Iran

 

 

 

 

Text Box: ISBN:964-8257-11-6 Macroeconometric Model of Iran

(Version: 5.0)

 

 

 

 

 

 

Winter 2005


 

 

بيدآباد، بيژن  

         الگوي اقتصادسنجي كلان ايران/ مجري طرح بيژن بيدآباد. ـ

]ويراست 5[. ـ تهران:  پژوهشكده پولي و  بانكي، 1383.

ع ،362 ص. : مصور، جدول،  نمودار . ـ   (پژوهشكده پولي
و بانكي، بانك مركزي جمهوري اسلامي ايران؛ 128)


                                                                ISBN: 964-8257 –11-6

                         فهرستنويسي براساس اطلاعات فيپا.

ص.ع. به انگليسي:

Macroeconometric Model of Iran. (Version: 5.0)    

كتابنامه: ص. 352-362

1. اقتصادسنجي  . 2.  اقتصاد كلان .3.  ايران  ـ ـ  سياست
اقتصادي ـ1379ـ 1383.   الف.  پژوهشكده پولي  و  بانكي  . ب.
عنوان.

7 الف 9ب/ 139HB                                 015195/330

1383

كتابخانه ملي ايران                                             34697ـ83م

 
 

 

 

 

 

 

 

 


شابك: 6-11-8257-964

   ¯   ¯   ¯

عنوان طرح: الگوي اقتصادسنجي كلان ايران (نسخة 0/5)

مجري: دكتر بيژن بيدآباد

كارفرما و ناشر: پژوهشكده پولي و بانكي ـ بانك مركزي ج.ا.ا.

نوبت چاپ: اول

تاريخ انتشار: زمستان 1383

تيراژ: 1000 نسخه

قطع: وزيري

نشاني: تهران، خيابان پاسداران، ضرابخانه، نگارستان هفتم (شهيد بهرام جعفر)، پلاك1، كدپستي:16619

تلفن: 2855608- 2855607      

فاكس: 2850457

پست الكترونيكي: E-mail: Info @ MBRA-CBI.org

 (كليه حقوق براي ناشر محفوظ است)

 

O


فهرست مطالب

 

 

عنوان                                                                                                     صفحه

 

پيشگفتار                                                                                                        م

مقدمه                                                                                                             س

فصل اول: ساختار و اجزاي الگوي كلان اقتصادسنجي ايران                                                 1

1ـ1ـ ويژگي‌هاي كلي الگوي كلان اقتصادسنجي ايران                                                 1

2ـ1ـ كليّات                                                                                                    2

3ـ1ـ متغير‌هاي برون‌زا                                                                                       2

4ـ1ـ متغير‌هاي درون‌زا                                                                                      4

5ـ1ـ اتحادها                                                                                                  12

6ـ1ـ معادلات                                                                                                  13

7ـ1ـ دستگاه كامل پارامتريك الگو                                                                        14

8ـ1ـ ساختار بلوك‌هاي محاسباتي                                                                         32

9ـ1ـ ويژگي‌هاي خاص                                                                                     34

فصل دوم: مكانيزم و كاركرد تئوريك الگوي كلان اقتصادسنجي ايران                           39

1ـ2ـ مكانيزم عمل و ارتباط بخش‌ها در الگو                                                           39

1ـ1ـ2ـ بخش خارجي                                                                              40

2ـ1ـ2ـ بخش پول                                                                                 41

3ـ1ـ2ـ بخش دولت                                                                                45

4ـ1ـ2ـ بخش حقيقي                                                                             46

5ـ1ـ2ـ بخش اسمي                                                                               46

6ـ1ـ2ـ بخش قيمت‌ها                                                                           47

7ـ1ـ2ـ بازار كار                                                                                    48

2ـ2ـ بررسي صداقت اتحادها                                                                             48

1ـ2ـ2ـ نحوه برخورد با اتحاد‌هاي ناصادق                                                        48

2ـ2ـ2ـ روش اول: تصحيح مصنوعي آمار                                                        49

3ـ2ـ2ـ روش دوم: اضافه كردن جملة پسماند                                                   49

4ـ2ـ2ـ روش سوم: رگرسيون رابط بدون درج جملة اخلال                                  50

5ـ2ـ2ـ روش چهارم: رگرسيون رابط با درج جملة اخلال                                     51

3ـ2ـ چگونگي ارتباط متغير‌هاي جريان و موجودي                                                  52

1ـ3ـ2ـ روش اول: تبديل متغير موجودي به متغير جريان                                    52

2ـ3ـ2ـ روش دوم: تبديل متغير جريان به متغير موجودي                                   52

4ـ2ـ ساختار زماني الگو و استفاده از متغير‌هاي تأخيري                                              53

5ـ2ـ استفاده از متغير‌هاي كيفي                                                                         54

1ـ5ـ2ـ برخي تحولات عمده در دورة نمونة مورد استفاده                                     55

6ـ2ـ شرح معادلات                                                                                         56

1ـ6ـ2ـ بخش خارجي                                                                               56

2ـ6ـ2ـ بخش پولي                                                                                  68

3ـ6ـ2ـ بخش دولت                                                                                 75

4ـ6ـ2ـ بخش حقيقي                                                                               79

5ـ6ـ2ـ بخش اسمي                                                                                 96

6ـ6ـ2ـ بخش قيمت                                                                              106

7ـ6ـ2ـ بازار كار                                                                                    117

فصل سوم : برآورد الگوي كلان اقتصادسنجي ايران                                           121

1ـ3ـ مقدمه                                                                                              121

2ـ3ـ نتايج برآورد معادلات بخش خارجي                                                            123

3ـ3ـ نتايج برآورد معادلات بخش پولي                                                               132

4ـ3ـ نتايج برآورد معادلات بخش دولت                                                              138

5ـ3ـ نتايج برآورد معادلات بخش حقيقي                                                           143

6ـ3ـ نتايج برآورد معادلات بخش اسمي                                                              159

7ـ3ـ نتايج برآورد معادلات بخش قيمت                                                              174

8ـ3ـ نتايج برآورد معادلات بازار كار                                                                   184

9ـ3ـ خلاصة نتايج برآورد الگو                                                                         188

10ـ3 ـ الگوي عددي                                                                                   205

فصل چهارم : ارزيابي الگوي كلان اقتصادسنجي ايران                                                  225

1ـ4ـ مقدمه                                                                                              225

2ـ4ـ روش‌ها و معيار‌هاي مرسوم براي ارزيابي عملكرد الگوها                                     225

3ـ4ـ ارزيابي الگو در شبيه‌سازي دورة (1380-1338)                                           228

4ـ4ـ ارزيابي توانايي الگو در افق‌هاي مختلف پيش‌بيني                                            249

1ـ4ـ4ـ ارزيابي آماري شبيه‌سازي پوياي الگو، براي دوره‌هاي 1 ساله                            250
2ـ4ـ4ـ ارزيابي آماري شبيه‌سازي پوياي الگو، براي دوره‌هاي 2 ساله                            251
3ـ4ـ4ـ ارزيابي آماري شبيه‌سازي پوياي الگو، براي دوره‌هاي 3 ساله                            252
4ـ4ـ4ـ ارزيابي آماري شبيه‌سازي پوياي الگو، براي دوره‌هاي 5 ساله                           253
5ـ4ـ4ـ ارزيابي آماري شبيه‌سازي پوياي الگو، براي دوره‌هاي 10 ساله                         254
6ـ4ـ4ـ ارزيابي آماري شبيه‌سازي پوياي الگو، براي دورة (1380-1338) 
                  255

5ـ4ـ نمايش گرافيك شبيه‌سازي‌هاي مختلف درون دورة (1380-1338)                     256

فصل پنجم : ارزيابي آثار شوك‌هاي سياستي بر متغيرهاي برون‌زا                             307

1ـ5ـ مقدمه                                                                                               307

2ـ5ـ شوك‌هاي شبيه‌سازي شده                                                                       308

3ـ5ـ خلاصه نتايج آثار شوك‌هاي شبيه‌سازي شده                                                311

4ـ5ـ پيش‌بيني                                                                                           320

ـ ضميمه                                                                                                  321

ـ فهرست منابع و مآخذ                                                                               348


فهرست جداول

 

عنوان                                                                                     صفحه

 

جدول 1-5- خلاصه آثار شوك 1% افزايش در نسبت واردات ماشين‌آلات و تجهيزات          311

جدول 2-5- خلاصه آثار شوك 1% افزايش در نرخ بهره سپرده‌هاي پس‌انداز بانكي            311

جدول 3-5- خلاصه آثار شوك 1% افزايش در نرخ بهره تسهيلات بانكي                          312

جدول 4-5- خلاصه آثار شوك 10% افزايش در قيمت داخلي فرآورده‌هاي نفتي               312

جدول 5-5- خلاصه آثار شوك 10% افزايش در هزينه‌هاي عمراني دولت                       313

جدول 6-5- خلاصه آثار شوك 10% افزايش در هزينه‌هاي جاري دولت                         313

جدول 7-5- خلاصه آثار شوك 1000ميليارد ريال افزايش درآمد فروش ارز در بازار آزاد    314

جدول 8-5- خلاصه آثار شوك 1000 ميليارد ريال افزايش تسهيلات تكليفي خصوصي     314

جدول 9-5- خلاصه آثار شوك 1000 ميليارد ريال افزايش تسهيلات تكليفي دولتي         315

جدول 10-5- خلاصه آثار شوك 1000 ميليارد ريال افزايش حساب ذخيره تعهدات ارزي  315

جدول 11-5- خلاصه آثار شوك 1% افزايش در نرخ بهره تسهيلات بين بانكي لندن         316

جدول12-5- خلاصه آثار شوك10% افزايش در سطح عمومي قيمت‌ها در كشورهاي صنعتي316

جدول 13-5- خلاصه آثار شوك 1000 ميليون دلار افزايش در حساب سرمايه               317

جدول 14-5- خلاصه آثار شوك 10% افزايش در نرخ ارز صادراتي                               317

جدول 15-5- خلاصه آثار شوك 10% افزايش در نرخ ارز رسمي                                318

جدول 16-5- خلاصه آثار شوك 10% افزايش در توليد نفت                                      318

جدول 17-5- خلاصه آثار شوك 1 دلار افزايش در قيمت نفت خام                            319

جدول 18-5- خلاصه آثار شوك 10% افزايش در شاخص قيمت سيف واردات                 319

 

 

 

 

 

 

فهرست نمودارها

 

عنوان                                                                                                 صفحه

 

نمودار 1-3- نمودار كلي پسماند معادلات                                                             204

نمودار 1-4- تراز تجاري (ميليون دلار)                                                                 257

نمودار 2-4- تراز خدمات (ميليون دلار)                                                               257

نمودار 3-4- حساب جاري (ميليون دلار)                                                              257

نمودار 4-4- ترازپرداخت‌ها (ميليون دلار)                                                            257

نمودار 5-4- صادرات كالاها (ميليون دلار)                                                           258

نمودار 6-4- صادرات خدمات غيرعوامل توليد (ميليون دلار)                                     258

نمودار 7-4- واردات خدمات غيرعوامل توليد (ميليون دلار)                                       258

نمودار 8-4- صادرات كالا‌هاي غيرنفتي (ميليون دلار)                                              258

نمودار 9-4- واردات كالاها (ميليون دلار)                                                            259

نمودار 10-4- صادرات خدمات (ميليون دلار)                                                        259

نمودار 11-4- واردات خدمات (ميليون دلار)                                                        259

نمودار 12-4- تراز خدمات عوامل توليد از خارج (ميليون دلار)                                  259

نمودار 13-4- تراز خدمات غيرعوامل توليد (ميليون دلار)                                        260

نمودار 14-4- ترازپرداخت‌هاي انباشته (ميليون دلار)                                             260

نمودار 15-4- مغايرت‌هاي آماري در ترازپرداخت‌ها (ميليون دلار)                              260

نمودار 16-4- حساب سرمايه انباشته در ترازپرداخت‌ها (ميليون دلار)                           260

نمودار 17-4- حساب جاري انباشته در تراز پرداخت‌ها (ميليون دلار)                           261

نمودار 18-4- تراز تجاري انباشته (ميليون دلار)                                                    261

نمودار 19-4- تراز خدمات انباشته (ميليون دلار)                                                   261

نمودار 20-4- خالص پرداخت‌هاي انتقالي (ميليون دلار)                                          261

نمودار 21-4- ترازپرداخت‌هاي انباشته عوامل توليد از خارج (ميليون دلار)                     262

نمودار 22-4- ترازپرداخت‌هاي انباشته خدمات غيرعوامل توليد از خارج (ميليون دلار)      262

نمودار 23-4- صادرات نفت (ميليون دلار)                                                           262

نمودار 101-4- صادرات نفت (ميليون بشكه)                                                       262

نمودار 102-4- صادرات خدمات غيرعوامل توليد، به قيمت ثابت (ميليون دلار)              263

نمودار 103-4- واردات خدمات غيرعوامل توليد، به قيمت ثابت (ميليون دلار)               263

نمودار 104-4- واردات كالاها به قيمت ثابت (ميليون دلار)                                     263

نمودار 105-4- صادرات كالا‌هاي غيرنفتي، به قيمت ثابت (ميليون دلار)                       263

نمودار 106-4- پرداخت‌هاي (واردات) به عوامل توليد خارج (ميليون دلار)                    264

نمودار 107-4- دريافت‌هاي (صادرات) عوامل توليد از خارج (ميليون دلار)                    264

نمودار 108-4- مغايرت‌هاي انباشته در حساب ترازپرداخت‌ها (ميليون دلار)                   264

نمودار 109-4- تراز انتقالات انباشته (ميليون دلار)                                                264

نمودار201-4- خالص ‌مطالبات‌ نظام بانكي ازبخش‌دولتي، شامل دولت ‌عمومي(ميليارد ريال) 265
نمودار 202-4- خالص مطالبات نظام بانكي از دولت عمومي (ميليارد ريال
)                   265

نمودار 203-4- خالص‌مطالبات‌نظام بانكي‌ازبخش دولتي،باستثناي‌دولت‌عمومي(ميلياردريال) 265
نمودار 204-4- خالص مطالبات نظام بانكي از بخش خصوصي (ميليارد ريال
)               265

نمودار 205-4- تسهيلات تكليفي بودجة عمومي دولت انباشته (ميليارد ريال)                266

نمودار 206-4- تسهيلات تكليفي بودجة عمومي دولت (ميليارد ريال)                          266

نمودار 207-4- سپرده‌‌هاي ديداري بخش خصوصي (ميليارد ريال)                              266

نمودار 208-4- سپرده‌‌هاي پس‌انداز و مدت‌دار بخش خصوصي (ميليارد ريال)                266

نمودار 209-4- اسكناس و مسكوك نزد اشخاص (ميليارد ريال)                                 267

نمودار210-4- نقدينگي (ميليارد ريال)                                                              267

نمودار 211-4- خالص دارايي‌هاي خارجي نظام بانكي (ميليارد ريال)                           267

نمودار 212-4- خالص ساير دارايي‌ها و حساب سرمايه نظام بانكي (ميليارد ريال)            267

نمودار 301-4- خالص مطالبات نظام بانكي از بخش خصوصي، به قيمت ثابت (ميليارد ريال) 268
نمودار 302-4- خالص مطالبات نظام بانكي از بخش دولتي، به استثناي دولت عمومي، به  268
          قيمت ثابت (ميليارد ريال)

 نمودار 303-4- خالص دارايي‌هاي خارجي نظام بانكي (ميليون دلار)                           268

نمودار 304-4- سپرده‌‌هاي ديداري، به قيمت ثابت (ميليارد ريال)                               268

نمودار 305-4- سپرده‌‌هاي مدت‌دار، به قيمت ثابت (ميليارد ريال)                              269

نمودار 306-4- اسكناس و مسكوك نزد اشخاص، به قيمت ثابت (ميليارد ريال)               269

نمودار 401-4- كسري بودجه انباشته دولت (ميليارد ريال)                                        269

نمودار 402-4- درآمد دولت (ميليارد ريال)                                                          269

نمودار 403-4- درآمد‌هاي مالياتي دولت (ميليارد ريال)                                            270

نمودار 404-4- هزينه‌‌هاي دولت (ميليارد ريال)                                                    270

نمودار 405-4- كسري بودجه دولت (ميليارد ريال)                                                270

نمودار 406-4- هزينه‌‌هاي اختصاصي دولت (ميليارد ريال)                                       270

نمودار 407-4- هزينه‌‌هاي سرمايه‌گذاري دولت در خارج از كشور، انباشته (ميليون دلار)   271

نمودار 501-4- درآمد ماليات غيرمستقيم دولت (ميليارد ريال)                                 271

نمودار 502-4- درآمد نفتي دولت (ميليارد ريال)                                                    271

نمودار 503-4- درآمد‌هاي متفرقه دولت (ميليارد ريال)                                           271

نمودار 504-4- درآمد‌هاي اختصاصي دولت (ميليارد ريال)                                       272

نمودار 505-4- درآمد ماليات‌هاي مستقيم دولت (ميليارد ريال)                                272

نمودار 601-4- تقاضاي كل، به قيمت ثابت (ميليارد ريال)                                       272

نمودار 602-4- عرضة كل، به قيمت ثابت (ميليارد ريال)                                         272

نمودار 603-4- ستانده كل، به قيمت ثابت (ميليارد ريال)                                        273

نمودار 604-4- پس‌انداز ناخالص ملي، به قيمت ثابت (ميليارد ريال)                           273

نمودار 605- 4-پس‌انداز خالص ملي، به قيمت ثابت (ميليارد ريال)                            273

نمودار 606-4- صادرات، به قيمت ثابت (ميليارد ريال)                                           273

نمودار 607-4- واردات، به قيمت ثابت (ميليارد ريال)                                            274

نمودار 608-4- تراز تجاري، به قيمت ثابت (ميليارد ريال)                                       274

نمودار 609-4- هزينه ناخالص داخلي، به قيمت بازار و به قيمت ثابت (ميليارد ريال)       274

نمودار 610-4- پس‌انداز بخش خصوصي، به قيمت ثابت (ميليارد ريال)                       274

نمودار 611-4- رابطة مبادله (ميليارد ريال)                                                          275

نمودار 612-4- درآمد ناخالص داخلي، به قيمت بازار و به قيمت ثابت (ميليارد ريال)       275

نمودار 613-4- مغايرت‌هاي آماري، به قيمت ثابت (ميليارد ريال)                              275

نمودار 614-4- توليد ناخالص ملي، به قيمت بازار و به قيمت ثابت (ميليارد ريال)           275

نمودار 615-4- درآمد ناخالص ملي، به قيمت بازار و به قيمت ثابت (ميليارد ريال)          276

نمودار 616-4- درآمد خالص ملي، به قيمت عوامل و به قيمت ثابت (ميليارد ريال)         276

نمودار 617-4- خالص درآمد عوامل توليد از خارج، به قيمت ثابت (ميليارد ريال)           276

نمودار 618-4- خالص ماليات‌هاي غيرمستقيم، به قيمت ثابت (ميليارد ريال)                276

نمودار 619-4- موجودي سرمايه، به قيمت ثابت (ميليارد ريال)                                  277

نمودار 620-4- توليد ناخالص داخلي، به قيمت بازار و به قيمت ثابت (ميليارد ريال)        277

نمودار 621-4- درآمد قابل تصرف، به قيمت ثابت (ميليارد ريال)                                277

نمودار 622-4- سرمايه‌گذاري، به قيمت ثابت (ميليارد ريال)                                    277

نمودار 623-4- ماليات‌هاي غيرمستقيم، به قيمت ثابت (ميليارد ريال)                          278

نمودار 624-4- سوبسيد، به قيمت ثابت (ميليارد ريال)                                           278

نمودار 625-4- توليد ناخالص داخلي، به قيمت عوامل و به قيمت ثابت (ميليارد ريال)     278

نمودار 701-4- سرمايه‌گذاري دولت، به قيمت ثابت (ميليارد ريال)                            278

نمودار 702-4- مصرف دولت، به قيمت ثابت (ميليارد ريال)                                     279

نمودار 703-4- توليد ناخالص داخلي غيرنفتي، بهقيمت بازار و به قيمت ثابت (ميليارد ريال) 279
نمودار 704-4- واردات كالاها، به قيمت ثابت (ميليارد ريال)
                                     279

نمودار 705-4- واردات خدمات غيرعوامل توليد، به قيمت ثابت (ميليارد ريال)               279

نمودار 706-4- سرمايه‌گذاري خصوصي، به قيمت ثابت (ميليارد ريال)                        280

نمودار 707-4- ارزش افزوده نفت، به قيمت ثابت (ميليارد ريال)                               280

نمودار 708-4- استهلاك سرمايه‌‌هاي ثابت، به قيمت ثابت (ميليارد ريال)                    280

نمودار 709-4- مصرف خصوصي، به قيمت ثابت (ميليارد ريال)                                 280

نمودار 710-4- دريافت‌هاي (صادرات) عوامل توليد از خارج، به قيمت ثابت (ميليارد ريال) 281
نمودار 711-4- پرداخت‌هاي (واردات) به عوامل توليد خارج، به قيمت ثابت (ميليارد ريال) 281
 

نمودار 712-4- صادرات نفت، به قيمت ثابت (ميليارد ريال)                                     281

نمودار 713-4- صادرات كالاهاي غيرنفتي، به قيمت ثابت (ميليارد ريال)                     281

نمودار 714-4- صادرات خدمات غيرعوامل توليد از خارج، به قيمت ثابت (ميليارد ريال)  282

نمودار 715-4- نهاده‌هاي واسطه‌اي، به قيمت ثابت (ميليارد ريال)                              282

نمودار 716-4- تغيير در موجودي انبار، به قيمت ثابت (ميليارد ريال)                          282

نمودار 801-4- تقاضاي كل جاري (ميليارد ريال)                                                  282

نمودار 802-4- عرضة كل جاري (ميليارد ريال)                                                  283

نمودار 803-4- ستانده كل جاري (ميليارد ريال)                                                 283

نمودار 804-4- نهاده‌هاي واسطه‌اي جاري (ميليارد ريال)                                         283

نمودار 805-4- پس‌انداز ناخالص ملي جاري (ميليارد ريال)                                      283

نمودار 806-4- پس‌انداز خالص ملي جاري (ميليارد ريال)                                        284

نمودار 807-4- صادرات جاري (ميليارد ريال)                                                      284

نمودار 808-4- واردات جاري (ميليارد ريال)                                                        284

نمودار 809-4- تراز تجاري، به قيمت جاري (ميليارد ريال)                                      284

نمودار 810-4- هزينه ناخالص داخلي، به قيمت بازار جاري  (ميليارد ريال)                   285

نمودار 811-4- پس‌انداز بخش خصوصي جاري (ميليارد ريال)                                  285

نمودار 812-4- موجودي سرمايه جاري (ميليارد ريال)                                            285

نمودار 813-4- درآمد ناخالص داخلي، به قيمت بازار جاري (ميليارد ريال)                    285

نمودار 814-4- درآمد ناخالص ملي، به قيمت بازار جاري (ميليارد ريال)                       286

نمودار 815-4- درآمد خالص ملي به قيمت عوامل جاري (ميليارد ريال)                       286

نمودار 816-4- توليد ناخالص داخلي غيرنفتي، به قيمت بازار جاري (ميليارد ريال)          286

نمودار 817-4- توليد ناخالص ملي، به قيمت بازار جاري (ميليارد ريال)                       286

نمودار 818-4- توليد ناخالص داخلي، به قيمت بازار جاري (ميليارد ريال)                    287

نمودار 819-4- درآمد قابل تصرف جاري (ميليارد ريال)                                          287

نمودار 820-4- استهلاك سرمايه ثابت جاري (ميليارد ريال)                                     287

نمودار 821-4- سرمايه‌گذاري جاري (ميليارد ريال)                                               287

نمودار 822-4- مغايرت‌هاي آماري توليد و هزينه جاري (ميليارد ريال)                        288

نمودار 823-4- خالص ماليات‌هاي غيرمستقيم جاري (ميليارد ريال)                           288

نمودار 824-4- خالص درآمد عوامل توليد از خارج جاري (ميليارد ريال)                      288

نمودار 825-4- توليد ناخالص داخلي به قيمت عوامل جاري (ميليارد ريال)                  288

نمودار 901-4- مصرف جاري دولت (ميليارد ريال)                                               289

نمودار 902-4- سرمايه‌گذاري دولت جاري (ميليارد ريال)                                        289

نمودار 903-4- سوبسيد جاري (ميليارد ريال)                                                      289

نمودار 904-4- مصرف خصوصي جاري (ميليارد ريال)                                            289

نمودار 905-4- ارزش افزوده بخش نفت جاري (ميليارد ريال)                                   290

نمودار 906-4- واردات كالاها جاري (ميليارد ريال)                                                290

نمودار 907-4- واردات خدمات غيرعوامل توليد جاري (ميليارد ريال)                          290

نمودار 908-4- دريافت‌هاي (صادرات) عوامل توليد از خارج جاري (ميليارد ريال)           290

نمودار 909-4- پرداخت‌هاي (واردات) به عوامل توليد خارج جاري (ميليارد ريال)           291

نمودار 910-4- ماليات‌هاي غيرمستقيم جاري (ميليارد ريال)                                    291

نمودار 911-4- سرمايه‌گذاري خصوصي جاري (ميليارد ريال)                                   291

نمودار 912-4- صادرات نفت جاري (ميليارد ريال)                                                291

نمودار 913-4- صادرات كالاهاي غيرنفتي جاري (ميليارد ريال)                                 292

نمودار 914-4- صادرات خدمات غير عوامل توليد به خارج جاري (ميليارد ريال)             292

نمودار 915-4- تغيير در موجودي انبار جاري (ميليارد ريال)                                    292

نمودار 1001-4- تعديل‌كنندة قيمت كل                                                            292

نمودار 1002-4- تعديل‌كنندة قيمت توليد ناخالص داخلي به قيمت عوامل                   293

نمودار 1003-4- تعديل كنندة قيمت پس‌انداز ناخالص ملي                                     293

نمودار 1004-4- تعديل كنندة شاخص قيمت پس‌انداز خالص ملي                             293

نمودار 1005-4- تعديل‌كنندة قيمت واردات كالاها                                                293

نمودار 1006-4- تعديل‌كنندة قيمت واردات خدمات غيرعوامل توليد از خارج                294

نمودار 1007-4- تعديل‌كنندة قيمت صادرات نفت                                                294

نمودار 1008-4- تعديل‌كنندة قيمت صادرات كالاهاي غيرنفتي                                 294

نمودار 1009-4- تعديل‌كنندة قيمت صادرات خدمات غيرعوامل توليد از خارج               294

نمودار 1010-4- تعديل‌كنندة قيمت تراز تجاري                                                    295

نمودار 1011-4- تعديل‌كنندة قيمت هزينة ناخالص داخلي                                      295

نمودار 1012-4- تعديل‌كنندة قيمت پس‌انداز خصوصي                                         295

نمودار 1013-4- تعديل‌كنندة قيمت موجودي سرمايه                                           295

نمودار 1014-4- تعديل‌كنندة قيمت توليد ناخالص داخلي، به قيمت بازار                    296

نمودار 1015-4- تعديل‌كنندة قيمت مصرف خصوصي                                           296

نمودار 1016-4- تعديل‌كنندة قيمت سرمايه‌گذاري دولتي                                        296

نمودار 1017-4- تعديل‌كنندة قيمت سرمايه‌گذاري خصوصي                                    296

نمودار 1018-4- تعديل‌كنندة قيمت مصرف دولتي                                               297

نمودار 1019-4- تعديل‌كنندة قيمت خالص ماليات‌هاي غيرمستقيم                            297

نمودار 1020-4- تعديل‌كنندة قيمت واردات                                                        297

نمودار 1021-4- تعديل‌كنندة قيمت صادرات                                                     297

نمودار 1022-4- تعديل‌كنندة قيمت خالص درآمد عوامل توليد از خارج                       298

نمودار 1023-4- تعديل‌كنندة قيمت دريافت‌هاي (صادرات) عوامل توليد از خارج            298

نمودار 1024-4- تعديل‌كنندة قيمت پرداخت‌هاي (واردات) به عوامل توليد خارج            298

نمودار 1025-4- تعديل‌كنندة قيمت ارزش افزوده بخش نفت                                   298

نمودار 1026-4- تعديل‌كنندة قيمت سرمايه‌گذاري                                                299

نمودار 1027-4- نرخ تورم شاخص قيمت مصرف‌كننده                                           299

نمودار 1028-4- نرخ تورم شاخص قيمت عمده فروشي                                           299

نمودار 1029-4- تعديل‌كنندة قيمت توليد ناخالص ملي                                         299

نمودار 1030-4- تعديل‌كنندة قيمت مغايرت‌هاي آماري                                          300

نمودار 1031-4- تعديل‌كنندة قيمت درآمد ناخالص داخلي                                      300

نمودار 1032-4- تعديل‌كنندة قيمت درآمد ناخالص ملي                                         300

نمودار 1033-4- تعديل‌كنندة قيمت درآمد قابل تصرف                                          300

نمودار 1034-4- تعديل‌كنندة قيمت درآمد خالص ملي                                          301

نمودار 1035-4- تعديل‌كنندة قيمت توليد ناخالص داخلي غيرنفتي                            301

نمودار 1036-4- تعديل‌كنندة قيمت ماليات‌هاي غيرمستقيم                                    301

نمودار 1037-4- تعديل‌كنندة قيمت سوبسيد                                                      301

نمودار 1038-4- تعديل‌كنندة قيمت ستاندة كل                                                  302

نمودار 1039-4- تعديل‌كنندة قيمت تغيير در موجودي انبار                                     302

نمودار 2001-4- نرخ ارز بازار غيررسمي، ريال برحسب هر واحد دلار                           302

نمودار 2002-4- نرخ ارز مؤثر، ريال برحسب هر واحد دلار                                       302

نمودار 2003-4- شاخص قيمت عمده‌فروشي براي كالا‌هاي وارداتي                             303

نمودار 2004-4- شاخص قيمت عمده‌فروشي براي كالا‌هاي صادراتي                            303

نمودار 2005-4- شاخص قيمت عمده‌فروشي كالا‌هاي توليد و مصرف شده در داخل         303

نمودار 2006-4- شاخص قيمت عمده‌فروشي كالاها                                               303

نمودار 2007-4- شاخص قيمت مصرف‌كننده                                                       304

نمودار 2008-4- نرخ بهره در بازار غيرمتشكل پولي                                               304

نمودار 2009-4- تعديل‌كنندة قيمت استهلاك سرمايه                                           304

نمودار 2010-4- تعديل‌كنندة قيمت داده كل                                                      304

نمودار 3001-4- شاخص دستمزد                                                                    305

نمودار 3002-4- جمعيت فعال (هزار نفر)                                                           305

نمودار 3003-4- بيكاري (هزار نفر)                                                                  305

نمودار 3004-4- نرخ بيكاري (درصد)                                                               305

نمودار 3101-4- نسبت جمعيت فعال                                                               306

نمودار 3102-4- جمعيت (هزار نفر)                                                                  306

نمودار 3103-4- شاخص دستمزد حقيقي                                                           306

نمودار 3104-4- اشتغال (هزار نفر)                                                                   306


پيشگفتار

نظر به اينكه تحقيق و بررسي، از جمله ضرورت‌هاي اساسي در پيشبرد بهينة امور اجرايي است؛ لذا، راهبرد صحيح سياست‌هاي اقتصادي نيز مستلزم حاكميت نگرش علمي بر اتخاذ آنها مي‌باشد. در اين راستا، با توجه به ارتباط نزديك فعاليت‌هاي تحقيقاتي با برنامه‌هاي بلندمدت و بنيادين، اكثر وزارتخانه‌ها و سازمان‌ها اقدام به تأسيس مؤسسات تحقيقاتي ـ متناسب با فعاليت‌هاي خود ـ در زمينه‌هاي مختلف نموده‌اند.

بانك مركزي جمهوري اسلامي ايران نيز در جايگاه يكي از مهمترين نهادهاي تأثيرگذار بر نظام اقتصادي كشور، به منظور تحقّق اين مهم، در سال 1369 اقدام به تأسيس مركزي جهت انجام تحقيقات اقتصادي، با عنوان: «مؤسسه تحقيقات پولي و بانكي» نمود؛ كه در سال 1381 به سطح «پژوهشكده» ارتقاء يافت.

از جمله برنامه‌هاي پژوهشكده پولي و بانكي، اقدام به چاپ و انتشار محصول پروژه‌هاي مطالعاتي اقتصادي ـ به ويژه در حوزه‌هاي پولي و بانكي ـ مي‌باشد؛ كه در اين پژوهشكده به اجرا درآمده است. بر اين اساس، كتاب حاضر كه حاصل تلاش آقاي دكتر بيژن بيد‌آباد، عضو محترم هيئت علمي پژوهشكده پولي و بانكي ـ بانك مركزي ج.ا.ا. ، با عنوان: «الگوي اقتصادسنجي كلان ايران» در انجام مراحل اوليه الحاق ايران به پروژة Link سازمان ملل متحد مي‌باشد؛ در قالب پنج فصل، به همراه ضمائم مربوطه، تهيه و تنظيم گشته است.

تدوين نسخة پنجم اين الگو، در اوايل سال 1381 شروع گرديد. اين تحقيق در سه فاز متفاوت مطالعاتي انجام گرديده است. در فاز اول، تيم تحقيق با بررسي ادبيات مربوط به الگوهاي كلان اقتصادسنجي نسخ اول تا چهارم الگوي فوق‌الذكر، فرم و چهارچوب اصلي نسخة پنجم الگو را طراحي نمود. در فاز دوم، بر اساس چهارچوب طراحي شده، الگوي بانك‌هاي اطلاعات مورد نياز، مشتمل بر: بانك اطلاعات آمارهاي پولي، بانك اطلاعات آماري دولت بانك اطلاعات آماري بازرگاني خارجي بانك اطلاعات آمارهاي حساب‌هاي ملي، و مجموعة اطلاعات و آمار‌هاي متفرقه مورد نياز، تدوين گرديد. اين بخش از مطالعه، از زمان‌برترين بخش‌هاي مطالعه بود؛ چرا كه دسترسي به آمارهاي صحيح و كامل براي بخش‌هاي مختلف اقتصادي الگو، كاري بسيار مشكل بود؛ كه بدون همكاري‌هاي گستردة: بانك مركزي جمهوري اسلامي ايران، وزارت امور اقتصادي و دارايي، و مركز آمار ايران ميسر نمي‌گشت. در فاز سوم مطالعه، تيم تحقيق با استفاده از نتايج دو فاز قبلي مطالعه، نسبت به: ساخت الگوي مورد نظر ايران، برآورد معادلات، ارزيابي الگو، شبيه‌سازي، آناليز شوك‌هاي مختلف بر متغيرهاي درون‌زاي الگو، و نهايتاً پيش‌بيني‌هاي اقتصادي اقدام نمودند؛ كه نتيجة آن به صورت گزارش حاضر، در پنج فصل، جهت بهره‌برداري كلية محققين و متخصصين امر تدوين گرديده است. فصل اول اين گزارش به استناد ادبيات مربوط به الگوهاي اقتصادسنجي كلان، به معرفي ساختار و اجزاي الگوي اقتصادسنجي كلان ايران پرداخته است. در فصل دوم، مكانيزم‌ها و كاركرد تئوريك الگوي اقتصادسنجي كلان مورد بررسي قرار گرفته است. فصل سوم، برآوردهاي مربوط به الگوي اقتصادسنجي كلان كشور را اشاره نموده است. در فصل چهارم، با استناد به نتايج برآورد معادلات، الگوي كلان كشور مورد ارزيابي قرار گرفته است؛ و نهايتاً در فصل پنجم، آثار شوك‌هاي سياستي مختلف به نتيجه‌گيري درون‌زاي الگو، مورد ارزيابي و تحليل قرار گرفته است.

كتابي كه مطالعه مي‌فرماييد؛ تحت فرآيند ويرايش فني و ادبي قرار گرفته و در پي تلاش ديگر همكاران اين پژوهشكده به زيور طبع آراسته گشته است و جا دارد كه از همكاري و كوشش ايشان تشكر و قدرداني نمايم.

پژوهشكده پولي و بانكي، اميدوار است كه اجراي اين پروژه به عنوان مرحله مقدماتي و اولية استفاده از دانش روز اقتصادي، در راستاي: تجزيه‌وتحليل شوك‌هاي اقتصادي بين‌المللي، افزايش دقت پيش‌بيني‌هاي اقتصادي متناسب با تحولات اقتصاد جهاني، و همچنين كاهش آثار شوك‌هاي منفي قابل پيش‌بيني در عرصة اقتصاد بين‌المللي در اقتصاد كشور، و نهايتاً جهت‌گيري‌هاي مناسب و صحيح سياست‌هاي اقتصادي كشور متناسب با تحولات اقتصاد بين‌الملل باشد. اميد است كه اين تحقيق مورد استفادة علاقمندان، مسئولين و كارشناسان قرار گرفته و آغازي براي پژوهش‌هاي بعدي در اين مقوله باشد. انشاءا...

دكتر احمد مجتهد

                                                       مشاور رئيس كل بانك مركزي ج.ا.ا.

                                                                               و

                                                        رئيس پژوهشكده پولي و بانكي

مقدمه

الگوهاي اقتصادسنجي يكي از ابزارهاي مهم تحليل سياستگزاري‌هاي اقتصادي هستند، كه همواره در همة كشورها مورد استفاده قرار مي‌‌گيرند. بر اين اساس، ساختن يك الگوي اقتصادسنجي جامع براي كشور در دستور كار بانك مركزي ج.ا.ا. قرار گرفت. پس از يك سال تلاش مستمر، در نهايت سنگ بناي اولية الگوي حاضر گذاشته شد. ساختمان اين الگو ـ با تمام مشكلات فني و آماري ـ در سال 1374 در «مؤسسه تحقيقات پولي و بانكي» شروع گرديد. اين مؤسسه با همياري همه‌جانبه، زمينة لازم براي اجراي اين پروژه تحقيقاتي را مهيا نمود و با مساعدت مستمر خود، كلية امكانات مورد نياز را در اختيار گروه سازندة الگوي اقتصادسنجي كلان ايران قرار داد. پس از چندين ماه تلاش، نسخة اول اين الگو ساخته شد. اين الگو از لحاظ ويژگي‌هاي نظري و عملي مورد تأييد خودِ گروه تحقيق قرار نگرفت و مجدداً كار از نو شروع شد. اين بار ساختار نظري جديدي طراحي گرديد و پس از جمع‌آوري آمار لازم و برآورد معادلات و شبيه‌سازي الگو پس از چندين ماه كار طاقت‌فرسا، نهايتاً نسخة دوم الگوي اقتصادسنجي كلان ايران، در آبان 1375، با 121 معادله به سرانجام خود رسيد. پس از انجام ارزيابي‌هاي مختلف و شبيه‌سازي‌هاي متعدد، اصلاحاتي در الگو صورت گرفت كه حاصل كار، انتشار نسخة سوم اين الگو با 133 معادله رفتاري، در دي ماه 1375 شد. از آنجايي كه تلاش بر اين بود تا الگوي مورد نظر، طوري طراحي شود تا بتواند هم براي تحليل سياست‌ها و هم براي پيش‌بيني آينده مورد استفاده قرار گيرد؛ بنابراين، ضمن درج آمار‌هاي جديدي كه در اين هنگام در دسترس نيز قرار گرفت، تعديلاتي در ساختار الگو به وجود آمد و نسخة چهارم الگو با 140 معادله، نهايي شد؛ كه مستندات اين نسخه در سال 1376 منتشر گرديد. در اين نسخه، تلاش زيادي به عمل آمد تا ويژگي‌هاي خاص اقتصاد ايران را به انحاء مختلف ظاهر نمايد. علي‌رغم استفاده از شيوه‌‌هاي متداول در الگوسازي اقتصادسنجي، تلاش گروه بر اين بود تا نگرش جديدي را در اين زمينه توسعه داده، و عملكرد الگو را در آناليز شوك‌هاي سياستي و پيش‌بيني‌ها بهبود بخشد. شايان ذكر است كه اين ويژگي‌ها و شرح بسياري از خصوصيات اين الگو، نظير: ويژگي‌هاي خاص نظري و عملي و شرح مكانيزم عمل الگو و ارتباط بخش‌ها در الگو و شرح معادلات، همگي در مستندات تفصيلي اين الگو در كتابخانة پژوهشكدة پولي و بانكي ـ بانك مركزي ج.ا.ا. موجود و در دسترس علاقمندان مي‌باشد.

نسخة پنجم الگوي اقتصادسنجي كلان ايران، پس از چند سال وقفه، مجدداً در سال 1381 در پژوهشكدة پولي و بانكي آغاز گرديد. مجلد حاضر، حاصل اصلاحاتي است كه در نسخة اخير ارائه شده است. در اين مرحله، با اصلاحاتي كه بانك مركزي ج.ا.ا. بر اطلاعات و آمارهاي حساب‌هاي ملي نمود، مجدداً بانك اطلاعاتي مزبور از نو ساخته و آمار جديدتر و بهنگام‌تر براي دورة زماني (1380-1338) به كار گرفته شد. كلية مراحل از: تجديدنظر در آمار، طراحي الگو، برآورد، شبيه‌سازي، ارزيابي، آناليز شوك و پيش‌بيني، همگي از نو شروع و انجام شدند. در اين نسخه، پيشنهادات اصلاحي و نظراتي كه طي سال‌هاي گذشته دربارة نسخة چهارم الگو دريافت شده بود، اِعمال گشته تا قدرت تحليلي الگو افزون گردد.

در اينجا لازم است از آقايان: علي ارشدي، ياشار كاظمي و خانم‌ها: سپيده اكبرپور و مريم لرستاني كه در مراحل مختلف اين تحقيق همكاري داشته‌اند، و همچنين از آقاي فرزين اربابي و خانم فرانك بيد‌آباد كه در تهيه نسخ اول تا چهارم كه پايه تدوين اين الگو بوده‌اند، صميمانه تشكر كنم. از حسن نظر و بذل توجه آقاي دكتر محمدجعفر مجرد معاون ارزي بانك مركزي كه همواره مشوّق اينجانب بوده‌اند و آقاي دكتر احمد مجتهد رياست پژوهشكده كه با تلاش فراوان اين پروژة بزرگ را مجدداً راه‌اندازي نمودند و از آقاي دكتر علي حسن‌زاده معاونت پژوهشي پژوهشكده كه در سمت ناظر اجرائي اين پروژه صميمانه از اين گروه حمايت نمودند، تشكر و قدرداني مي‌نمايم. سركار خانم فروغ پورفرد با دقّت خاص خود ويرايش فنّي و ادبي اين كتاب را به عهده داشتند كه در خور تقدير و تشكر است.

در پايان، ضمن پوزش از خوانندگان محترم به خاطر كاستيهاي اين كتاب، بايد عرض كنم كه اين الگو يك چهارچوب اوليه و پايه براي اقتصاد كلان ايران مي‌‌باشد؛ و با اين هدف ساخته شده است، كه به صورت مستمر بهبود يابد. كلية ايرادها، نواقص و كاستي‌هاي اين الگو متوجه اينجانب است و اميدوارم با دريافت آمار‌هاي صحيح‌تر و اخذ نظرات دست‌اندركاران، بتوانيم آنها را در ويرايش‌هاي بعدي برطرف نماييم.

بيژن بيدآبـاد

زمستان 1383